Где провести свадьбу на Алтае

Они создадут вам незабываемую свадьбу

Во сколько вам обошлась ваша свадьба?

результаты

Узнайте, как можно существенно снизить расходы на алтайской свадьбе.


Кудалаш

Jаан сöстö jажыт jок, улу сöстö уйат jок

«Куда тöрöгöннöҥ до jуук»

Алтай кеп сöс


Куданыҥ учуры
Канай öткÿрилет
Оҥдой, Кан-Оозы ла öскö аймактар
Эре-Чуй
Куданы кемге тÿжÿрер
Куданы кемге тÿжÿрбес
Куданыҥ курч сурактары
«Куданыҥ кожоҥдоры»

Куданыҥ учуры

Кудалап келгени – ол суранып келгени — кыстыҥ кудын сурап келгени.

«Куда» деген сöс «кут» деген сöстöҥ бÿткен, кыстыҥ кудын ада-энезинеҥ, олордыҥ jуртынаҥ (jаандарынаҥ), одынаҥ сурап алганын керелейт. Оноҥ той, башпаады тужында, jаҥы jурттыҥ одына ÿс ÿрÿп, алкыш-сöстöр айдып, кыстыҥ кудын jаҥы jуртыҥ одына тÿжÿрип, кийдирип, jаҥы jуртла колбоп jат.

«Кут» –  ол «душа». Алтай улуста «душа» деген оҥдомолго канча оҥдомол келижет: кут, сÿр, сÿне, сÿлте. Анайда, сÿр – ол «жизненная энергия» («сÿрим тÿжет»), сÿне – душа («сÿнези айрылып jÿре берген»). Кут учурыла «аура» деген оҥдомолго эҥ ле jуук.

Канай öткÿрилет

Оҥдой, Шабалин, Кан-Оозы ла öскö аймактар

Кысты качырып апарза, карыштыра ада-энезине куда тÿжер учурлу. Кудалап келгендер тажуурлу келер. Бир тажуур аҥылу болор: ак сÿт урган, арчынду, илÿ бöс экелетен. Энезине сÿттÿ тажуур туттурар. Мыны эмчек тажуур деп айдар. Уулдыҥ энези эмчектиҥ сÿдин јандырып турум деп, алкаар: «Кыстыҥ энези кызын öскö јуртка береле, олорго јаман сананбазын, ачынбазын, эки эмчегиниҥ сÿдин эмискен, ак сÿдин эмискен».

Кан-Оозы, Оҥдой, Шабалин ла öскö аймактарда куданы кыстыҥ ада-энези айдып берген айылдар сайын тÿжÿрет. Куданы тöрööн улуска тÿжÿрет.

Кысты кудалап барып јатса, јолдо ару, бийик јерге ÿÿле тургузып јат, эмезе токтогодый ÿÿле јолдо бар болзо, токтоп јат. Кудага барып јаткан улус ончозы таш чогып, ак бöслö јалама буулап, сÿт-чеген чачып, барган јол-јорыгы јакшы болзын деп алтай јеринеҥ алкыш сурайт. Оноҥ ары барган јолдо куда болотон айылга јетире база токтоду болбос учурлу.

Кудалап jаҥыс кижи барбай jат, куру колду кирбей jат. Сÿт, чай, алама-шикир, алтай аш-курсакту улус кирип,

келген керегин айдып jат. Темдектезе, «слердиҥ майман сööктÿ Эрелдей jеенигердиҥ кызы Алтынай бистиҥ кыпчак сööктÿ Амадуга качты. Ол бистиҥ акабыстыҥ уулы, оныҥ учун бис слерге бÿгÿн кудалап келдис! Тöрööндöр болорыс!»

Кудалап келген улус чöгöдöп то турат. Онызын кезик улус бойын jабыс тÿжÿргенине тÿҥейлеп, «бис кемниҥ де алдына тизеленбезис» деп айдат. Jе ол jастыра санаа. Алтай улус чöгöдöгöниле кемди де уйан, jабыс тÿжÿрбейт, онызыла тоогонын кöргÿзет.
Öрö

Эре-Чуйдыҥ кудалаштыҥ чÿм-jаҥдары

Эре-Чуйдыҥ кудалаштыҥ чÿм-jаҥдары башкаланып jат. Эҥ аҥылузы — Кош-Агаш ла Улаган аймакта кысты качырган деп тил (угузу jетириш) jеткен кийнинде, кыстыҥ тöрööндöри јаҥыс айылга чогулыжып, келген улусла куданыҥ öйин јöптöжип јат. Кудага экијандай белетенгилеп јат. Уулдыҥ ада-энези, тöрööндöри кудага база белетенип јат, ончо јуук тöрööндöрин јаҥыс айылга чогып, куданыҥ öйин чокымдап јат. Кысты кудалап баратан улустыҥ тоозы 25-30-таҥ ашпас керек. Озогыда јаан јашту 5-6 ла кижи кудалап койор болгон. Эмдиги öйдиҥ кубулганыла, албаты-јон кöптöгöниле, јайзаҥдардыҥ јöбиле кудага баратан улустыҥ тоозы 25-35-теҥ öтпöзин деп јакаргылаган. Је кезик улус оны да кöп деп бодоп турат. Аргалу болзо, 20 ле кижи болзо, болор эди.

Куда тÿжетен айылга јетсе, озо ло баштап эки кижи сÿт-чегендÿ, аш-курсакту айылдап кирип јат. Илÿ бöс — јаҥы айылды тударга, биле тöзööргö турган балдардыҥ ырызы — бала азырайтан белгези. Оны тöр бажында Јайыкка илип койор. Кудалап келген улус кыстыҥ ада-энезиниҥ алдына чöгöдöп, кожоҥдоп баштанат.

Оныҥ кийнинде јаан тажуурлу, кадакту тажуурлу кирер. Бу тажуурды уулдыҥ таайларынаҥ эмезе јаан акаларынаҥ бир кижи тудуп кийдирер. Эбирерде отурган улус чöгöдöп, кÿнниҥ аайыла айланып, кандый керекке, кандый јол-јорыкка келгенин јартап, јаҥар кожоҥ айдып, тажуурды тудатан кижиге јууктап јат. Тажуур ÿчинчи катап эбирзе, кыстыҥ тöрööндöринеҥ бир-бир јаан кижи тудуп јат. Эре-Чуйда кöп сабазында кин-энези, адазы, ака-таайы тудат, отко мÿргÿÿр. Ол тажуур эдип экелген сабаны ойто тöрööндöрине јандырар учурлу. Куданыҥ сабазы деп отурган тöрööндöрине туттурар.

Куданыҥ бойыныҥ jаҥар кожоҥдоры бар. Олорды «Куданыҥ кожоҥдоры» деген бÿкте кычырып алыгар.
Öрö

Куданы кемге тÿжÿрер

Куданы тöрööн улуска тÿжÿрет. Jе ÿзезине эмес, а jÿк:

  • Ада-энезине
  • Тöс таайларына
  • Таайларына
  • Акаларына
  • Таадазылары ла нааназыларына (таайдак, уулдак, карган-эне, карган-ада…)

1997 jылда болгон Алтай албатыныҥ курултайында кудалайтан айылдардыҥ тоозы 20 айылдаҥ ашпазын деп jöп тургузылган, jе ол jöп бÿдÿрилбейт. Каракол ичинде 35 айылдаҥ ажырбас деп jöп тургуслаган. Ол тооны ажырган улусты электеп, уйаттап да тургулаган учун, бу jурттарда бу jöп кöп саба улусла бÿдÿрилет.

Öрö

Куданы кемге тÿжÿрбес

  • Jеен улуска
  • Кандый да jакшы нöкöр-наjыга
  • Тул келиндерге
  • Эр-кемине jетпеген балдарга
  • Jурт тöзöбöгöн, jаҥыскан улуска
  • Качыларына ла о.ö.

Öрö

Куданыҥ курч сурактары

Куда ла шаалтаныҥ чÿм-jаҥдарынаҥ аракыны jок эдери

Алтай албатыныҥ чÿм-jаҥдарына аракы ээжи (правило), jасак  (закон) кире кийдирилип калганы калыкка сÿрекей jаман, коронду саалттарын jетирет: ол чÿм-jаҥда болгоны — аракы ичеериниҥ эҥ тыҥ программированиези болот. Оныҥ да учун «аракы — байлу аш» дегенин угарга келижет, качан аракы — ол корон, jÿк ле корон.

Öскö бир де калыкта аракыла кудалар деп jаҥ jок. Национальный республикалар ортодо Алтай Республиканыҥ улузы аракыны эҥ кöп ичип турган — статистиканыҥ тоолоры. Бис не, эҥ аракызак па? Эҥ аракыга ач, jÿткиир бе?

Ого ÿзеери той эдип jаткан улуска акчазын кöп саба аракыга ÿреерге келижет. Темдектезе, кудалайтан айылдардыҥ орто тоозы 41 айыл болзо, бир билеге jÿк ле кудалашка ла шаалтага 30 муҥ салкой керек.

Оныҥ учун куда ла шаалтанаҥ аракыны jоголтор керек. Элбееде — бу бÿкте.

Кудалайтан айылдардыҥ тоозын 35-теҥ ажырбазы

Алдындагызында куданы jÿк эҥ jуук, jаан, томjылу тöрööндöргö тÿжÿретен, олордыҥ тоозы 6-7 неҥ ашпайтан. Jе jылдар сайын бу тоо кöптöгöн, бир 10 jыл кайра 20-30 айыл болгон болзо, эмди текшиде 40 айыл, кезикте 80-90 до болот! Улус кемин ажа берип турганынаҥ, калганчы öйдö куданыҥ jаҥын солыр керегинде куучындар улам ла угулат.

Тöрöгöн-тугандар республика ичинде jер сайын болзо, олорды канча бир айылга jуур керек — темдектезе, эн ле jаан тöрöгöндöрдиҥ айлында, оноҥ кудалаш. Кезикте бастыра республиканыҥ ичиле jорыктарга кÿч ле. Кезикте кудалар балдардыҥ jÿрÿмин сананбай jат. Алтын-мöҥÿн келин бололо (80-90 айыл кудалашка) кыйа да кöрöр улус табылар. Бой-бойын килер керек. (Комментарийлердеҥ)

Кöп улус jаҥды кезедер, солыр керек деп санаа айдат.

Кезик улустын öйинеҥ öдижин эбеш токтодор керек. Мен улус билерим — 80 айыл айткан кудалашка. Jе мындый кылыкты не деп айдарыҥ. А кайда барарын? Оныҥ учун мындый учы-бажы jок немени токтодор керек jаҥ ажыра. (Комментарийлердеҥ)

Нениҥ учун ондый болот? Шылтактар кöп, jе ÿзези ле ол ондый кöп айыл адаган улус тенек болгонын кöргÿзет.

Шак, кезик улус «бис уйан эмезис, кöп тöрööндöрлÿ» деп кöргÿзерге jат. Кезиги — jöжöö белетерге бойына jеҥил болзын деп сананат. Кезикте эмеен-öбööнниҥ блааш-тартыжузын да кöргÿзет: «Кажы, сен канча айыл бичидиҥ? 35? А мен jÿк 15. А мен не, сенеҥ уйан ба, мен база кöп тöрööндÿ! Нениҥ учун сениҥ jаныҥнаҥ кöп улус кудалайтан?! Сен мени оной jабызадарга туруҥ ба?! Айдарда, мен база 35 кижи бичийтем!» — деейле, санаалу эмес улус бала-барканыҥ келер öйин, jадар jÿрÿмин санангылабай, кудаларга ал-ла камык айыл адап берет.

Куданы тöрööндöрди бир айылга jууп кудалары

Эмди öй солынган. Бир уктыҥ улузы jуук кобыларда эмес, бÿдÿн республикала таркап калган. Оныҥ да учун ÿзе алтай улус, Оҥдойдоҥ болзын, Кан-Оозынаҥ болзын,  куданы Эре-Чуйдыҥ jаҥыла тöрöгöндöрди бир айылга jууп, бир уунда кудалар керек деп санаа айдылат.

Jаҥыс jерге jуулыжып, куда ичкенин мен jарадып турум. Ондо ло тöрöгöндöр шÿÿжип jöбин чыгарып ийет. Тöрöгöн болуп jатканда, бой-бойын jабарлашпас, ченешпес керек деп сананадым. Калганчы öйдö чындапта 40-50 айылдар кудаладар, ол улус ÿзе эки катап кийдирер, ÿзези шаалта шаар. Кемниҥ балазы, ада-энезин де jазап билбес, а куданы ичип, шаалтаны шаап ла jат. Алтай тÿлкÿ бычкак бöрÿк, аттыҥ ээрин, ат, алтын jарангыштар шаары кöндиге берди. Онызын токтодор керек, уйату, эби jок неме деп бодойдым. Онызы кудаларын ченеп турганына келижет. Кудалап келген кезик келиндерди кöрзöҥ, jодолоры кызыл jылаҥаш, шорты да кийеле кудалаган учуралдар болгон. Ол бойыныҥ албатызын, jаҥын тообой турганын, бойыныҥ уйат jогын, тенегин кöргÿзип турганы деп сананадым. (Комментарийлердеҥ)

 

Öрö

Комментарии (16)

  1. Алтай албатыныҥ эҥ jаан jастырганы- ол jаҥдарды аракызактарга баштатканы. Оныҥ учун кöп саба улус аракыга кирген. Биске оны чек ичерге jарабас, буурыста ферментер jок. Ÿч ле катап аракы ичсегис алкоголик болуп турганыс. Оныҥ учун аракы jаҥдар албатыбысты кырып туру. Улустыҥ меези öлÿп калып турган. Куданы чек аракы jок эдер керек. Сÿт, чай, шоколад тудынып алза болор. Эки шил кабак аракы тудынып алган кижи- ол öлтÿрерге келген кижи. Эки шил ол алкаголиктиҥ нормази. Бир билбес кижини сен алкаш дейле эки шилдÿ келерге jарабас. Кудалаарга турган кижини тоор керек, сен аракычы деп сананарга jарабас.

  2. Алтынай :

    Бу шуулте меге суреен 1арады. Меге былтыр кудалап экелген аракы эмдигинче сооткышта туруп 1ат, удабас ойи одо берзе чачар болорым. Сок, сут эмезе чеген экелген болзо, ол ло кун ончо ичип койор эдис.

  3. Мениҥ шÿÿлтелерим:
    Аракы ичпес кижи база кижи, оны тооп аракы албадап ичирерге jарабас. Оныҥ учун
    1. Кудалайтан айылдардыҥ списогын берип jатса, ол списокто аракы ичпестерди аҥылап бичип салар керек. Аракызактардыҥ тоозына кирзеҥ уйат, сананар öй келгени.
    2. Тöртöн jетпегендер кыйалта jогынаҥ ичпестердиҥ тоозында болор учурлу.
    3. Öлöҥ эдер тужунда кемгеда аракылу барбас. Кандый ла списокто болзоҥ албатыныҥ ижин тоор учурлу. Талада да jаткаҥ болзоҥ, öскöдö региондо jÿрген болзоҥ албатыҥды кожо бол. Öлöҥ этпезеҥ кижи не болот.
    4. Канча айыл кудалаарга jарарын айдып салган.
    5. Эжигиҥди токпоктоп, айткылап турган улусты полицияга айдар керек. Болор, аракызактардыҥ jаҥын астадар. Озоло баштап табыштангылаар, оноҥ токтогылап калар. Албаты шÿÿлтениҥ чынын билип ийер.

  4. Уй, учына jетире бичибеген турум не.
    Аракы ичпес деп айдып салган кижиге аракы jок кирер керек. Ак сÿтле jаҥдап, не келгениҥди айдып бер. Куданыҥ кожоҥын кожоҥдор керек. Мында jарт. Аракызактар ла кÿч. Кенете токтодып албазыс. Бир эбештеҥ болуп ийерис. Кöп аракы экелерге jарабас. Jаан аркыдаш этпезин. Айылдаштары, аракычы нöкöрлöри, jамылулары о.ö. кереги jок. Бирде кереги jок, олорды не корондойтон? Норма- 0,5 л сыра, ол эмезе 0,5 кызыл, ол эмезе 0,25 кабак аракы. Бу ÿчÿниҥ бÿрÿзин ле, кожо эмес. База экел деп сÿрÿп ийзе кайдалык, jана бер. Бирде эп jоксынба, эмди öй башка, аракыныҥ каршузын билип ийдис. Jаҥы öй- jаҥы jаҥ, нöкöрлöр!

  5. Елена :

    Улаганда кудага барза 10 кайырчак аракы ас болбос керек. Ондый jанды кем-кем токтоткон болзо. Кош-Агаштын казах улус кудага барза, энезине ле эje cыйындарына алтын кидирип jат, баштыкту курсак белетеп jат. Эмезе аракы ордынча оной эткен болзо!

  6. сурайа :

    Шалкый, слер эмеш алтай jанды ондобой турган кижи эмтирер! Эмди ойдо jандарынла кудалар керек, болужар кижи куда jоктон болужар тороондорине.

  7. jылаш :

    Кудалайтан айылдардын тоозын 20-ле кире болордеп сананып турум.Эн jуук торондорин.А аракы кеминде болор керек.Суттин аракызыла не кудалабайтан. Шаалта ойинен откуре одуп калат. Неге jединбей турган улус ол.

  8. Вероника :

    чын

  9. Мендур-Соккон :

    Шалкый чын бичийт.

  10. Аноним :

    а кудада отко эбиреде 1уу салала, ус Уруп Турган эмес беди база, айса ол 1аныс Кош-Агачта ба?

  11. Редактор :

    ийе, ол Кош-Агаш аймакта анайда эдет куда тужында. Оҥдой, Шабалин, Кан-Оозы аймактарда ÿсти отко той тужында урат.

  12. Мендур-Соккон :

    Кӧп айыл кудалазын деп айдып бергени –ол санаазы jетпестиҥ темдеги. Тӧрӧгӧндери алкоголик боло берерин аайлабай турганы. Алтай улус аракыга тӱрген кире берип турганын билбей турган аамай. Ол эмезе албатыны аракыла корондоп кырарга турган коркушту jаман кижи. Одус айыл айдып берген кижиде одус процент санаа jетпес. 45 айыл айдып берген кижиниҥ меези jӱкле 55 процентке иштеп турган.

  13. айдана :

    Мен бойым Ондой аймактан. Эре Чуйдын jаныла куданы бир jерге jууп откургени коркышту jакшы. Онын учун мынан ары арткан аймактарга база мынайда этсе jакшы болор эди. Куданы аракыла кудалаарын база токтодор керек. Баланды чыдадып аракыга садар ба? Балдардын jолын аракынан не баштаар? Чын, куданын jанын солыыр керек. Бу мындый сайт ачылганы оморкодылу, быйан болзын, кычыраачылар коп болзын, копти билип алзын!

  14. Аноним :

    Меге Улаган аймактын кудазы jарайт

  15. Анмари :

    Меге Улаган аймактын кудалажы бир де jарабайт.Ыраак jерден барган улуска куру казан ла стол тургузып,курсак астырат.Столынын устинде калаш та jок.Бу кандый немеге jединбес улус?Апарган аракынды ас дежет.Аракыга тойбос не болгон албаты?Ол jаныс ла менин айтканым эмес,бастыра барган улус онойдо комудагылайт.Онон апарган аракын ас дезен,ичеле ондо ло тоголоныжып согужып чыккылайт.Тороон болотон улус эпту-jопту столго отурып,эрмектежип,таныжып,эптежип калбас па?

  16. ЛЮБОВЬ :

    МЕН БОЙЫМ БУ ЛА УЛАГАН 1EРИНИН КИЖИЗИ,1E АЛБАТЫМНЫН 1АНДАП ТУРГАН 1АНЫ БИРДЕ 1АРАБАЙТ.АРАКЫ ДЕП КОРОНДЫ ОТКУРЕ БАЙЛАП,БАЖЫСКА ЧЫГАРЫП АЛГАНЫС.,БАЛАБЫС ЧЫКСА АРАКЫЛА 1УНЫШ,1АЖЫ 1ЕТСЕ ОЙТОЛО АРАКЫ,1ААНАП КИЖИ АЛЗА ЭМЕЗЕ КИЖИГЕ БАРЗА ОЙТОЛО АРАКЫ.БУ ТУБЕКТЕН ЭРТЕЛЕЙ КУУЧЫНДАЖЫП ТАБЫЖЫП КАНАЙЫПТА БОЛЗО АЙРЫЛАР КЕРЕК.КУДА,ТОЙ,БАЙРАМ ОТКУРЗЕ, АРАКЫ 1ОГЫНАН ОТКУРИП УРЕНЕР КЕРЕК.БИСТИН 1ЕРДЕ АНДЫЙ 1АКШЫ 1АН БАР:КИЖИ БОЖОЗО АРАКЫДЫ УРБАС,БАЛЫКТУЮЛЬ 1УРТТА ОЛ 1АН БАШТАЛГАНЫНАН БЕРИ УДАЙ БЕРДИ.ТОЙ,КУДА 1АНЫНАН:ТУРГУЗА ОЙДО БИСТИН 1АНДАП ТУРГАН 1АНДАРЫСТЫ КОРЗО КЫС БАЛАБЫСТЫ КОРОН АРАКЫГА СОЛУП 1АТКАНГА КЕЛИЖЕТ,КУДАГА ТОЙГО КЕЛГЕН УЛУС АРАКЫДЫ ААЙЫ БАЖЫ 1ОК ИЧИП АЛГЫЛАЙЛА ЭТКЕНДЕРИ — АЧЫНЫШ, СОГУЩ.CОНЫРКАП СУРАГАНДАРЫ- КАНЧА КАЙЫРЧАК АРАКЫ ЭКЕЛГЕНИ.АС ЭКЕЛЗЕ 1АМАН АТКА КИРЕРИН,ОНЫН УЧУН АЛБАТЫНЫН САГЫЖЫН МЕЕЗИН ЭРТЕЛЕЙ КАНДЫЙ ДА 1АСАКТАР ЧЫГАРЫП ПА,КУУЧЫНДАР ОТКУРИП ПЕ СОЛЫЫР КЕРЕК.БУ ААЙЫЛА БАРЗААС КЕЛЕР УЙЕЛЕ НЕ БОЛОРЫН САНАНАРГАДА КОРКЫШТУ.КУДАЙЫСТАН СУРАНЫП БУ КИРЕЗИНЕН АРГАДАНЫП,АРАКЫДЫ БАЙЛААРЫН ТОКТОДОКТОР.

Слер нени сананып турар?

Имя

Контакты (по желанию)